Altın, sabır ve süreklilik… Tezhip sanatı, yüzyıllardır yalnızca levhaları değil; emeği, disiplini ve derin bir ruhu da motiflerle bezeyen ince bir sanat geleneği olarak varlığını sürdürüyor. Bu sanatın yalnızca geleneksel formunu değil, ruhunu da bugüne taşıyan isimlerden biri Zeynep Seyhun. O, her desene bir arayış sığdıran, sanatıyla olduğu kadar duruşuyla da iz bırakmayı seçen bir usta. Tezhiple kurduğu bağ, bir süsleme değil; bir içsel yolculuk, bir hayat biçimi. Yönetimde İnsan’ın kültür-sanat serisi konuğu olarak Zeynep Seyhun’la gerçekleştirdiğimiz bu söyleşi; bir sanatkarın inançla ve sessiz bir kararlılıkla ördüğü hayatın izlerini de keşfetmeye davet ediyor.
Bursa’nın İnegöl ilçesinde, sabahları talaş kokusuyla, akşamları dikiş makinesinin ritmik sesiyle yoğrulan bir evde dünyaya geldi Zeynep Seyhun. Çocukluğu marangoz dedelerin, terzi annelerin, örgü örerken hikâye anlatan babaannelerin arasında geçti. O yıllarda bu sessiz akışın içinde büyürken, henüz farkında değildi: hayatına yayılacak sabrın, emeğin ve güzelliğin tohumları çoktan atılıyordu. Evde hiçbir şey hazır alınmazdı; kıyafetler dikilir, mobilyalar yapılır, el işlerine kıymet verilirdi. “Neden bu kadar sevdim tezhibi?” diye yıllar sonra kendine sorduğunda, cevabı aslında belliydi: Çünkü üretmek, onun için öğrenilmiş bir davranış değil, doğduğu andan itibaren içine sinmiş bir yaşam biçimiydi. Üretimi bir neşe olarak görmekti öğrendiği. Bugün tezhip sanatında sabırla motifleri işlerken, aslında çocukluğunun o üretken akşamlarına geri dönüyor belki de. O yüzden bir motif, geçmişe bir selam oluyor onun için.
Bazı sanatlarla insan bir sergide ya da müzede karşılaşmaz. Bazıları yavaşça, isminin kulağımıza çalınmasıyla başlar; ilk başta anlamını bile bilmeden, sadece tınısına tutulduğumuz bir sözcük gibi. Zeynep Seyhun için tezhip sanatıyla tanışma anı da işte böyle başladı… Ne bir fırçanın izinde ne de bir ustanın karşısında, sadece bir kelimenin ağırlığında. Lise bir ya da ikiye gidiyordu. Günlerden bir gün, annesi ona, daha önce okuduğu koleje tezhip dersi verecek bir hocanın geleceğini söyledi. Bu duydukları Zeynep’in içini kıpır kıpır etmişti. “Ben de gelmek istiyorum” dedi heyecanla. Ama gelen hocanın yalnızca yetişkinlerle çalışacağı söylenince içi burkuldu. Annesine dönüp, “Peki, nedir bu tezhip?” diye sorduğunda, aldığı cevap yalnızca sözcükle sınırlı kalmadı. Annesi, Kur’an-ı Kerim’den tezhipli bir sayfa açtı, altınla bezenmiş, desenlerle kuşatılmış o ayetleri gösterdi. İşte o an, bir sanatın adı değil, ruhu dokundu Zeynep’e. O an içinden geçenleri bugün hâlâ hatırlıyor: “Hayran kalmıştım. O an o parıltının, o desenin içine çekildim sanki.” diyor. Ama gidemedi o kursa. İlginçtir, kurs da açılmadı. Hoca Bursa’dan hiç gelmedi. “İçimden demiştim ki, beni istemediniz ama siz de gidemediniz,” diye hatırlıyor tebessümle.. Ama henüz canlı canlı görmemişti bu sanatı; ne bir desenin işlenişine tanık olmuştu ne de bir ustanın elinden çıkışına. Yine de o ilk kıvılcım, yerini yavaş yavaş bir sevdaya bırakacaktı.
Aslında o yaşlarda Zeynep’in kalbi başka bir sanatta atıyordu: çinide. Ailece sık sık İznik’e giderlerdi. Akranları pamuk şekerlerin peşinden koşarken, o seramik çamurunun arasında kaybolmayı tercih ederdi. “İbrahim amcanın çömlek atölyesine götürseler mutluluktan çırpınırdım,” diyor. Büyük küplerin, çatlamış fırınların, el izleriyle yoğrulmuş çamurun arasında olmak onun için bir nevi kendini bulmaktı. Kimse fark etmese de o çoktan başka bir dünyanın içinde nefes almaya başlamıştı.
Bu tutku onu üniversitede Çini Bölümü’ne taşıdı. Seramiğin, toprağın, desenin eğitimini aldı. Ama kaderin çizdiği desen bazen çok daha başka. Üniversite yıllarında, yıllar önce annesinden duyduğu o kelime tekrar karşısına çıktı: tezhip. Bu kez bir isim değil, bir davetti bu. Keskinler Atölyesi’nde başlayan dersler, onun çiniden tezhibe doğru evrilen sanat yolculuğunun ilk adımı oldu. Desen artık sadece bir yüzey değil, bir hafıza hâline gelmişti. Altınla bezeli her motifte, çocukluğunun o üretken elleri, annesinin gösterdiği Kur’an sayfası, lunapark yerine seçtiği atölye günleri saklıydı. Böylece Zeynep Seyhun için tezhip, bir sanat olmaktan çok önce, bir geri dönüş oldu; kendine, köklerine ve içindeki sessiz hayranlığa…
Her yolculuğun bir pusulası vardır, ama bazen o pusula ne bir kişi olur ne de belirgin bir an. Bazen bir yön hissi olarak doğar insanın içine. Zeynep Seyhun için bu yol, dışarıdan biri tarafından açılmadı; o zaten yıllardır içinden çağrıldığını hissettiği bir şeyi arıyordu. “Ben bunu çırpına çırpına arıyormuşum,” diyor şimdi o günleri hatırlarken. Tezhiple kurduğu bağın kaynağını ne bir tesadüfe ne de bir teşvike indirgemiyor. Ona göre bu sevgi, Allah’ın kalbine bıraktığı bir hediye. “O sevdirdi,” diyor, “Allah murat etti.”
Elbet her sevda, yoluna çıkmak için bir vesile ister. Zeynep’in o vesilesi üniversite tercih dönemine denk gelir. Bir akşam, annesiyle oturmuş, puanının yettiği bölümlere birlikte bakarken karşılarına bir bölüm çıkar: Çini. “Anne, yazayım mı?” diye sorduğunda, cevabı düşünmeden alır: “Yaz kızım, yaz.” O an belki bir dönüm noktasıydı ama annesi için hiç tereddüt yoktur. Zeynep’in içindeki kıvılcımı gören, adını belki o da tam koyamasa da o yönelişi hisseden bir annelik sezgisidir bu. Resim malzemeleriyle dolu, sanata teşvik eden bir çocukluk ortamı olmamıştır onunki. O dönemlerde, “al sana boya kalemi, hadi biraz çalış” diyen biri olmamıştır çevresinde. Babasının ilk tepkisi ise hafif bir şaşkınlıkla karışık hayret olur: “Çini mi? Nereden çıktı bu? Bunu kim yazdı?” Sanki o tercih Zeynep’in değil de başka bir elin yazısıymış gibi. Ama sonra hiçbir itiraz gelmez, aksine İstanbul yolu seve seve açılır ona.
Belki bir ilham perisi yoktu başucunda, ama içinde hiç sönmeyen bir kıvılcım vardı.O kıvılcım, kendisine sunulmamış ne varsa, sabırla kendi elleriyle örmeye kararlıydı.
Sanatın içinde yürürken bazen iki yol, aynı kalbin farklı yönlerine dokunur. Zeynep Seyhun’un iç dünyasında da böyle iki yön vardır: biri çininin dingin, toprağa bağlı sesi; diğeri tezhibin zarafetle dokunan altın fısıltısı. “Çiniyi çok seviyorum,” diyor, “çok özlüyorum.” Ve bu cümle sadece bir sanat dalına dair değil, bir döneme, bir ruha, bir sessizliğe özlem gibi dökülüyor ağzından. Ama ardından gelen o duraksız heyecan ifadesi, yönünü belli ediyor: “Tezhip eserlerini gördüğümdeki o kalp çarpıntısı, elim ayağımın titremesi… Çini değil, daha çok tezhibe oluyor.” Bu ifade, bir seçimden çok bir çağrıya cevap gibi. Tezhip, onun fıtratına dokunan bir yoldaş. İçinde bitmek bilmeyen bir üretme arzusu, bir desenin ardında bekleyen anlamı arama isteği var. “Tamam, bunları yapayım, sonra biraz çiniye döneyim diyorum ama bitmiyor ki,” derken, bir sanatın insanda nasıl sonsuz bir uğraşa dönüştüğünü anlatıyor aslında. Yine de bir gün, çiniye yeniden döneceğine inanıyor belki birkaç güzel desen eşliğinde, belki de kendiyle yeniden karşılaşmak için.
Sanatın öğrenme süreci, çoğu zaman tahmin edilmeyen yollarla şekillenir; bir bakarsınız en hayal ettiğiniz kapı, hiç ummadığınız bir elin yardımıyla aralanıvermiş. Zeynep Seyhun’un yolu da böyle başlar. Tezhiple derin bir bağ kurmak ister ama doğrudan Cahide Keskiner gibi bir ekolün yanında başlamayı hayal edemez. Ta ki üniversitedeki kıymetli hocası Ahmet Nejat Birdevrim’in, onu elinden tutup, bizzat halası olan Cahide Hoca’ya götürmesine kadar. “Resmen elimden tuttu,” diyor. O günden sonra başlayan yolculuk artık yalnızca bir eğitim süreci değildir; bir ustadan hem sanat hem duruş öğrenme sürecidir. Cahide Hoca’nın onu saraya yönlendirmesi, saray nakkaşhanesinde aldığı eğitim, ardından hocalarının onu asistan olarak seçmesi… Bütün bunlar tek tek yazılmış bir kaderin, sabırla işlenmiş sayfaları gibi. Hele ki Çeçenistan Sarayı için hazırlanan koleksiyonun asistanlığını üstlenmek, onun için yalnızca bir görev değil, hayatı boyunca taşıyacağı bir anı defterinin en nadide sayfalarından biri olur. “Spesifik bir anı anlatamıyorum,” dese de, anlattığı her adım, aslında bir bütün olarak unutulmaz bir hikâyenin parçalarıdır ustalıkla, sabırla, zarafetle dokunmuş desenler gibi.
Ustalık… Zeynep Seyhun’un cümlelerinde bu kelime, sadece teknik bir yeterliliğin değil, insanın kendini aşma çabasının da adıdır. Onun için ustalık, bir işi “çok iyi yapmak”tan ziyade, o işin içinde kendi sınırlarının ötesine geçebilmektir. “Bana kalırsa, bir insan kendinden geçtiği yerde ustalaşıyor.” diyor.
Bugün atölyesinde bir günde kapıdan giren on öğrenci varsa, her biri ayrı bir konuyla gelir ona: biri yazı yapıştırmak ister, biri desen boyamak, öbürü ise altın sürmek… Herkesin ihtiyacı farklıdır ama Zeynep Hoca, hiçbirini ötekiyle karıştırmaz. Her birine sabırla yaklaşır, her birine kendi dilinden dokunur. “Bunların hepsiyle başa çıkarken,” diyor, “aynı zamanda onlara da yapabileceklerini göstermek… İşte bence ustalık bu.”
Zaman da bu yolculuğun sessiz öğretmenidir. Bir işi beş yıl boyunca sabırla yapınca elin alışır, on yıl boyunca yapınca ayakların yere daha sağlam basar. Ama yirmi yıla vardığında, artık yalnızca işi yapan değil, o işin ruhunu taşıyan olursun. Zeynep Seyhun için ustalık, sadece teknik maharet değil; disiplin, süreklilik ve bir tür kendini unutma hâlidir. “Kendini aştığın, kendi çıkarlarını ikinci plana attığın noktada usta oluyorsun,” derken, ustalığı bir ‘makam’a, hatta bir tür ‘hizmet’ bilincine dönüştürür. Ona göre gerçek usta, sadece güzel eser ortaya koyan değil; o güzelliği başkasına da aktarabilen, yoldan geçenin dahi ruhuna dokunabilendir.
Her yolculuğun içinde bir sessizlik vardır; bazen o sessizlik kalabalıkların içinde bile insanı yalnız bırakır. Zeynep Seyhun için de ustalık yolculuğunun en zorlu eşiği, ne desenlerin karmaşıklığı ne de tekniklerin zorluğuydu… En çok zorlayan, duyduğu derin yalnızlıktı. Geriye dönüp baktığında, yirmi yıllık bu yolda nice değerli hocayla karşılaştığını, hepsinin ona bir başlangıç sunduğunu söylüyor. Ama bir noktadan sonra, hiçbirinin yanında nihayete varamadığını da ifade ediyor. Yolu kendi elleriyle açması, varlığını kendi sesiyle duyurması gerekti. “Doğrularımla, yanlışlarımla buradayım,” diyebilmek ve bunu hiç kimsenin gölgesine sığınmadan söylemek, onun için hem bir mücadele hem bir içsel olgunlaşma süreciydi.
“Arkamda elimden tutan, beni pohpohlayan bir hocam hiç olmadı,” diyor açıkça. Zamanla anlıyor ki, kimi insanlar hayatına yalnızca yön göstermek için giriyor, devamını senin yürümen gerekiyor. “Sadece Allah’a güvenmeliyim,” diyor. Çünkü ne zaman bir hayal kırıklığı yaşasa, ardından onu teselli eden ince bir lütuf geliyor. “O zaman anladım, kimseye minnet etmeden, kendin var olacaksın.” derken ruhun, beklentisizliğe alıştırılmasının, sanat kadar insanı da arındıran bir disiplin olduğunu hissettiriyor.
Bu yolculukta, bir noktadan sonra başka bir kapı açılıyor: öğretmek. Zeynep Seyhun için öğretmeye başlamak, sadece bilgi aktarmak değil; bir nevi kendi bilgisini yeniden inşa etmekti. Başta birkaç kişiye “anlatabilirim” diyerek başlıyor her şey, sonra bir bakıyor, yirmi otuz kişilik sınıflara hitap ediyor. “Bu sanatta en çok geliştiren şey öğretmek,” diyor kararlılıkla. Çünkü anlatırken, sadece bilgiyi değil, yaklaşımı, sabrı, emeği de paylaşıyorsun.
Üretim sürecinde ise onu tanımlayan iki temel ilke var: disiplin ve temiz işçilik. Zeynep Seyhun’un gözünde tezhip yalnızca bir desen işi değil; tarihsel bir sorumluluk, saraydan bugüne miras kalmış bir zarafet biçimi. “Sekizinci yüzyıldan bugüne kadar her şey zaten yapılmış,” diyor. Rûmî’ler, hatâî’ler, bulutlar, stilize çiçekler… Hepsi büyük ustaların ellerinden geçmiş. “Bizim görevimiz, bu büyük geçmişi tekrar etmekse bile, onu en temiz ve özenli şekilde tekrar etmek olmalı,” diye vurguluyor. Kendi yorumunu katmak elbette önemli, ama o yorum, özensizliğe kılıf olmamalı. Bu yüzden öğrencilerinden de en çok bu iki şeye dikkat etmelerini bekliyor: sabırla çalışmak ve temiz, incelikli işçilikle ilerlemek.
Bazı sanatlar yalnızca el becerisi kazandırmaz; karakteri de, gönlü de törpüler. Zeynep Seyhun için tezhip, tam da böyle bir yol… Zarafetiyle insanın içini incelten, sabrıyla onu eğiten, disipliniyle dönüştüren bir yolculuk. “Her gün birazcık daha değişiyorsun,” diyor; ama bu değişim rastgele değil. Tezhipteki estetik denge gibi, insan da kendini her gün yeniden tartıyor, yeniden şekillendiriyor. “Sanata yakışır olmak istiyorsun,” diye ekliyor. Çünkü öyle bir sanattan söz ediyoruz ki; sadece güzeli üretmekle kalmıyor, üreticisini de güzelleştirmeyi talep ediyor.
Elbette hepimiz insanız. Zaaflar var,, yorgunluk, hayal kırıklığı… Ama Zeynep Hoca için bu sanat, tüm bunlarla yüzleşmenin, onları törpülemenin de bir yolu. “Daha erdemli olmak istiyorsun,” diyor samimiyetle. Sanatına yakışan bir kalp, sanatına yakışan bir dil ve duruş… İşte bütün çaba bunun için. Kendini daha kucaklayıcı, daha empati dolu biri hâline getirmenin yollarını arıyor her gün. “Ben kimseyi kolay kolay silmem,” diyor, “çabuk kırılıp dökülmem.” Bu, sadece bir kişilik özelliği değil; yıllar içinde sanatın ona öğrettiği bir sabır biçimi.
Peki, bunca yılın içinde hafızasında ayrı bir yer tutan bir eser var mı? Cevabı, sadece estetik değil, hayata dair de bir anlam taşıyor. Atölyesini yeni açtığı yıllarda, Almanya’daki bir koleksiyoner için tasarladığı bir elif kompozisyonu… Belki ilk başta çok büyük hayallerle değil ama, içinde hem altın, hem çiçek motifleri barındıran bir maharet gösterisi olsun diye yola çıkıyor bu eser. Sonrası ise kendi içinde adeta bir bereket hikâyesi. Aynı koleksiyoner, her ay yeniden sipariş veriyor. Zeynep Hoca her seferinde minik dokunuşlarla o elif’i tekrar tekrar çalışıyor, hiçbirini birbirinin aynısı yapmadan… Ve bir yıl boyunca, atölyesinin kirasını, faturalarını bu eserle karşılıyor. “Ben bunu o an tam anlamadım,” diyor şimdi geriye dönüp bakınca, “ama o Elif, benim için çok hikmetliydi.”
“İkisi vardı,biri küçük, biri büyük Elif… İkisi de bana sabır, umut ve devam edebilme gücü kazandırdı.” diyor. Sanat bazen bir duvarı süslemek için değil, bir insanı ayakta tutmak için var olur — ve o Elifler, belki de tam olarak bunu yaptı.
Zeynep Seyhun, eserlerine baktığında onlarla gururlanmak yerine hayranlıkla susmayı tercih ediyor. “Hepsi çok kıymetli,” diyor yavaşça. Çoğu sipariş üzerine çalışılmış olsa da, bir kez tamamlandığında artık onları birine vermek bile zor geliyor. Çünkü her biri, yalnızca estetik bir nesne değil; sabrın, gecelerin, iç konuşmaların bir sonucu. “Bazen eserime bakıyorum, ama öyle ‘vay be, ben neymişim!’ diyemiyorum,” diyor içtenlikle. Sanki bunu demek, o eseri kendi varlığının bir uzantısı gibi görmeyi gerektiriyor ve bu da ona fazla geliyor. “Bir mahcubiyet geliyor insana,” diye ekliyor, “çünkü Rabb’im istemeseydi, hiçbirini yapamazdım ki.”
Tebessümle anlattığı bir eser var. İstanbul Deniz Müzesi’nde düzenlenen bir sergi için tasarladığı çapa motifli çalışması. Geleneksel formların dışına çıkarak, kendi üslubuyla stilize ettiği bir desen. “İşte o eseri seviyorum,” diyor içten bir gülümsemeyle. “Kendime ara sıra ‘aferin kız sana’ dediğim nadir anlardan biridir o.” Yine de, o bile büyük laflarla anlatılamıyor onun dilinde. Gurur değil tevazu. Çünkü onun dünyasında sanat, övünülecek bir sonuç değil; şükredilecek bir süreç.
“Aslında biz modernin içine doğduk,” diyor. Osmanlı’nın saray nakkaşhanesindeki teknikleri kitaplardan, hocalardan öğrendi ama yaşadığı çağ, ona çok daha farklı malzemeler sundu. “Bugün kullandığımız her şey modern olabilir,” diyor, “ama ruhumuz gelenekten beslendiği sürece, ortaya çıkan iş de geleneğin izini taşır.”
Zaman değişiyor, yollar değişiyor; ama sanat, kendi kökünden beslenmeye devam ediyor. Hele ki geleneksel sanatlarla uğraşıyorsanız, bu görünürlük, sanatın yaşaması için bir nefes gibi. Zeynep Seyhun, dijitalleşmeyi teknik anlamda çok benimsemese de, sosyal medyanın dönüştürücü gücünün farkında. “Tablet, dijital kalem gibi şeyleri hiç kullanmadım,” diyor. “Elime rotring kalemi aldığımda hissediyorum, ruhum orada akıyor.” Onun için dijital araçlar, üretim sürecinde değil ama görünürlükte önemli bir yer tutuyor. “Sosyal medya bir sergi salonu gibi,” diyor. Herkesin herkese açık küçük bir galerisi. Ve o galeri, bazen hiç tanımadığınız insanlarla yollarınızı kesiştiriyor.
Bugün kendisiyle yapılan pek çok tanışıklığın, güzel iş birliğinin, röportajların, davetlerin arkasında bu dijital alan var. Kimi zaman bir öğrencinin yazdığı mesaj, kimi zaman da bambaşka bir ülkeden gelen bir koleksiyonerin ilgisi… En son Yeni Medya Bölümü öğrencilerinden gelen bir davet, ona bambaşka bir deneyim kazandırmış. Üç genç kız, okullarında açılacak bir sergi için geleneksel sanat atölyelerini gezmek istiyor. “Hocam sizinle de çalışmak isteriz,” diye yazıyorlar. Zeynep Hoca hiç tereddütsüz kabul ediyor. Geldiklerinde hem tanışıyorlar hem de çalışırken çekilen fotoğraflarla bu gençlerin sergisine konuk oluyor. “Hiç aklıma gelmezdi,” diyor, “tezhip yaparken çekilen fotoğrafların bir gün sergide yer alacağını.”
Peki ya gençler? Bugünün hızlı, yorucu ve çoğu zaman yönsüz koşuşturması içinde bu kadim sanata yönelen var mı? Zeynep Seyhun, bu soruya kalıpların dışında bir cevap veriyor: “Bu biraz da nasip meselesi,” diyor. “Genç ya da yaşlı fark etmiyor; Allah seni o yola koyduysa, bir şekilde dönüp dolaşıp oraya geliyorsun.” Tezhibe olan ilginin zamanla artıp artmadığını sorunca, “Nüfus arttıkça ilgilenen sayısı da artıyor ama oran hep aynı,” diye cevaplıyor. Atölyesindeki öğrencilere baktığında, hâlâ ağırlığın belli bir yaş grubunda olduğunu görüyor. Gençler ilgi gösteriyor elbette ama hayatlarının başka dönemecindeler. “Çok seviyorum ama daha başlayamadım,” diyen çok sayıda genç olduğunu anlatıyor. Okul, iş, geçim derken sanat erteleniyor. Ama Zeynep Hoca burada da bir yol bulmuş. Küçük yaşta çocuklarla çalışıyor, henüz hayat telaşesi başlamadan. Üç buçuk yıldır süren dersler, bu çocuklar için sadece bir hobi değil; bir tohum aslında. “Bir ara kaybolacaklar,” diyor bilgelikle, “ama sonra mutlaka geri dönecekler.” Çünkü bu sanat bir kez kalbe değdi mi, kolay kolay bırakılmıyor. Belki zaman alıyor, belki yollar dolanıyor ama tezhip, dokunduğu kalpte hep bir iz bırakıyor. O iz, bir gün yeniden aydınlanacak bir yola dönüşüyor.
Geleneksel sanatlar, sadece geçmişin birikimi değil; geleceğin de nefesi olmalı. Ama bunun için önce bir tohum atılmalı… Zeynep Seyhun’un bu konudaki yaklaşımı da tam olarak böyle: “Önce sevdireceğiz,” diyor. Sevdirmenin yolu da dayatmaktan değil, davetkâr olmaktan geçiyor. Yıllar önce kendi hocalarının ona kattığı disiplini şimdi daha derin bir yerden anladığını söylüyor. “Hocalarımın neden öyle davrandığını şimdi daha iyi görüyorum,” diyor ama bir farkla: Onların sertliğinin sonuçlarını bizzat yaşayarak anlamış. “Çünkü o sonuç bendim,” diyerek çok şey anlatıyor aslında. İşte bu yüzden, aynı katılığı bugün kendi öğrencilerine göstermemeye özen gösteriyor. “Ben hep bir açık kapı bırakıyorum,” diyor. Bir hata yapıldığında cezalandırmak yerine, bir daha ki sefere daha iyi yapabileceğine dair inancını sunuyor. Kırmadan, ezmeden, yormadan…
Tezhip gibi kurallı, sabır isteyen bir sanatı öğretirken, özellikle gençlerin ilgisini diri tutmak için onların içindeki hayreti canlı tutmaya çalışıyor. “Çocuklar bir desen yaptığında gözlerindeki ışığı görüyorum,” diyor. Çünkü bu sanat gerçekten hayret uyandıran bir şey. Dışarıdan bakınca sadece kurallar, tekrarlar, desenler gibi görünebilir ama içine girdikçe insanın önünde sonsuz bir tasarım evreni açılıyor. “Ömrüm yetmeyecek yapmak istediklerime,” diyor ve bu sınırsızlık hissini çocuklara da tattırmak istiyor. Üç buçuk yıldır hiç bıkmadan, usanmadan çocuklarla çalışmasının nedeni de bu: içlerinde hayret duygusunu uyandırmak. Çünkü bir çocuk bir kez hayret ederse, bu sanatla arasındaki bağ kolay kolay kopmaz. Bugün devam etmese bile yarın kendi çocuğuna “Ben gitmiştim, sen de bir dene” diyecektir. Zeynep Hoca buna “kelebek etkisi” diyor ve bu etkiyi büyütmek için elinden geleni yapıyor.
Sanatla ilgilenen gençlere gelince… Onlara hem yüreklendirici hem de gerçekçi bir seslenişi var. “Tezhip, hobi olacak kadar hafif değil,” diyor. Yani sadece boş zamanlarda oyalanılacak bir uğraş değil; ciddiyetle, sabırla ele alınması gereken bir disiplin. Ama bu ciddiyet, gençleri uzaklaştıracak bir duvar da değil. Aksine, denemelerini, ellerini kirletmelerini, bir yerden başlamalarını istiyor. Çünkü biliyor ki, sabretmeyi başaran bir genç, bu yoldan hem bir sanat hem de bir meslek çıkarabilir. “Sebat etti mi zaten karşılığını alıyor,” diyor, “ama o sabır fıtratla da ilgili.”
Bir de meselenin günümüzdeki ekonomik boyutu var. Zeynep Seyhun, kendisi gibi düşünen bir kuşağın temsilcisi. “Biz sanatçı olmak için olmadık, para kazanmak için de yapmadık bu işi,” diyor. Ama gençlerin dünyası farklı. “Şimdi ilk sordukları şey: ‘Para kazanabiliyor musun?’” diye anlatıyor. Bu sorunun arkasında bir yüzeysellik aramıyor; aksine, onların hayata tutunma çabalarını görüyor. Ve bu yüzden onlara sanatı bir meslek olarak anlatmanın, onların ilgisini daha çok çekebileceğini düşünüyor. Belki bir gün biri bu sanatı seçerken yalnızca ruhuna değil, geçimine de katkı sağlayabileceğini bildiği için seçecek, sanatın yaşaması için en doğal yollardan biri olacak. Çünkü her çağın dili başka, ama özü aynı: Bir sanatın içinde hem kendini hem hayatı bulmak…
Bazı insanlar yaşamak için üretir, bazıları ise üretmeden yaşayamaz. Zeynep Seyhun için bu ikisi çoktan birbirine karışmış durumda. Üretmek onun için sadece sanat yapmak değil, nefes almak gibi… “Bu benim için bir dürtü,” diyor, “ama bilinçli bir dürtü değil; daha çok içten gelen bir hâl.” Belki de çocukluğundan beri içinde taşıdığı o görünmez güç, onu hep daha karmaşığa, daha zora yönlendirdi. Çini gibi özgür ve renkli bir alanda mutluluğu bulmuşken, neden kendini tezhibin milimetrik çizgilerine teslim ettiğini sorgulamış çokça. Sonra bir yerde fark etmiş: Bu biraz da kendi içindeki küçük Zeynep’e bir ispat çabasıymış. Mükemmeliyetçi bir ailenin ortasında “herkesin yapamadığını yapabilme” arzusu, sessizce şekillenmiş içinde. “Bunu bilerek yapmadım,” diyor, “ama şimdi geriye bakınca görüyorum, bu iş biraz kendimi ispatlama çabasıymış.” Fakat o çaba, zamanla bir ispat değil, bir sığınak olmuş.
Çünkü üretmek zamanla onun yaşam biçimine dönüşmüş. “Üretmeyince içimi kurt gibi kemiriyor,” diyor. Gündüz çalışamıyorsa, gece çalışıyor; gece olmuyorsa sabahın ilk ışığında fırçasına sarılıyor. Takvim hep geriden takip ediyor onu. Yeni projeler, bekleyen desenler, yapılmayı bekleyen işler… Bitmeyen bir akışın içinde yaşıyor. Ama bu koşturmanın kökünde yalnızca disiplin değil, bir ihtiyaç hâline gelmiş manevi bir bağ da var. “Bu dünyadan kendi dünyama sığınıyorum,” diyor. Kalabalığın, gürültünün ve geçiciliğin içinden çıkıp, sabrın ve sessizliğin hüküm sürdüğü o altın çizgili evrene geçiyor her seferinde.
“Tevfik de takdir de sadece Allah’tan gelsin,” diyor. Başkalarının alkışına değil, ilahi bir rızaya yaslanıyor artık tüm çabası. Ama bu çabanın altında bir başka sorumluluk daha var: emaneti doğru aktarmak. Çünkü sanat dünyasında, özellikle geleneksel sanatlarda, gün geçtikçe çoğalan bilgi kirliliği onu en çok yoran şeylerden biri. “Üniversiteden yeni mezun olan herkes ‘hoca’ olarak yola çıkıyor artık,” diyor içini çekerek. Hâlâ ilmin adabını, sanatın ruhunu öğrenmeden bu yola koyulanların, bu sanatın geleceğinde bıraktığı tortuları görüyor. “Ben öğrendim. Allah bana öğretti,” diyor, “şimdi bunu doğru şekilde aktarmak benim sorumluluğum.”
Bu yüzden kimi zaman katı olduğunu da saklamıyor. Geleneksel çizgiden çok uzaklaşanlara karşı tavrı net. “Yorum yapıyoruz ama haddi aşmadan,” diye vurguluyor. Çünkü doğanın bir kuralı varsa, sanatın da bir estetik ahlakı olmalı ona göre. Lalenin gövdesi belliyse, kökünden ters bir lale çıkmaz; doğada böyle bir şey yoksa, sanatta da olmamalı. “Bazı desenlere bakıyorum, bir gariplik hissediyorum. Sonra kim yapmış diye bakıyorum, yetkin biri değilmiş zaten.” diyor. İşte bu yüzden, kendi işlerinde ve öğrencileriyle olan her temasında bu hassasiyeti göstermeye çalışıyor. Çünkü inanıyor: doğru bilgi, doğru bir dille aktarılırsa geleceğe yol olur. Yanlışsa, sadece bir desen değil, bir geleneğin ruhu da zedelenir.
Zeynep Seyhun üretmeye devam ediyor çünkü bu onun nefesi. Ama her fırça aynı zamanda bir dua gibi; hem kendine hem gelecek kuşaklara bırakılmış bir iz gibi. O iz, ne kadar ince, ne kadar sabırlı, ne kadar doğru olursa; o kadar çok kalpte yer ediyor…
Zeynep Seyhun’un hayatında pek çok ilke var ama hepsinin önünde gelen bir tanesi var: dürüstlük. Ne işinde ne ilişkilerinde, ne sanatta ne hayatta samimiyetin olmadığı yerde uzun kalamıyor. “Dürüst olmayan insana pek katlanamıyorum,” diyor, hiç dolandırmadan. Bu dürüstlük anlayışı sadece doğruyu söylemekten ibaret değil; aynı zamanda olduğu gibi olmakla da ilgili. Maskesiz, içten ve kendini saklamadan yürümek… Çünkü biliyor ki; sanatın özü ne kadar hassassa, onu taşıyan kişinin özü de en az o kadar berrak olmalı.
“Her şey o kadar çabuk tüketiliyor ki izimiz kalır mı bilmiyorum.” Ama yine de kalırsa… nasıl anılmak ister? Verdiği cevap, onun karakterinin ve sanat anlayışının en sade, en zarif özeti aslında: “Yumuşak kalpli ama disiplinli bir hocaydı desinler isterim.” Bu cümlede bir terazi var—bir tarafı anlayış, diğer tarafı titizlikle dolu. Ne tamamen sert, ne tamamen yumuşak… Ne öğrenciyi kıran ne de sanatı bozan bir denge. “Sanata zarar vermekten çok korkuyorum,” diyor, içi titreyerek. Ona göre bu bir yetenek değil sadece; aynı zamanda bir emanet. Yanlış aktarılırsa vebali ağır olur. İşte bu yüzden Zeynep Seyhun’un bırakmak istediği iz; bir duvarda asılı kalacak bir desen değil sadece. Aynı zamanda hafızalarda yer edecek bir duruş, bir tutum, bir etik miras. “Beni nasıl hatırlarlarsa hatırlasınlar,” diyor, “ama içlerinde bir yerde şunu hissetsinler: O, kalbini de işini de aynı özenle taşıyan biri.”
Sonsöz niyetine…
Sanatı sadece bir süsleme değil; bir karakter, bir sabır disiplini ve derin bir iç yolculuk olarak gören Zeynep Seyhun’a gönülden teşekkür ediyoruz. Her desenin ardında sessiz bir dua, her rengin içinde yıllar süren bir emek saklıydı bu söyleşide. Onun anlattıkları, tezhibin altınla değil, insanla, inançla ve içtenlikle işlendiğini bir kez daha hatırlattı bizlere.
İz bırakmanın kalabalıkta değil, sadelikte; görünür olmanın ise gürültüde değil, duruşta mümkün olduğunu anlatan bir sanatçının dünyasına konuk olmak bizim için ilham vericiydi. O, gelenekten ödün vermeden yeniyi arayan, sabrı yalnızca sanatta değil, hayatta da merkezine alan bir usta.
Belki dünya hızla değişiyor, belki her şey kolayca unutuluyor ama onun derinlikle hayat yorumunda işlediği o iz; göze değil, kalbe kazınıyor. Tam da bu yüzden, Zeynep Seyhun’un adı belki bir gün bir motifin kıyısında değil, bir öğrencinin hayata bakışında, bir sanatseverin kalbinde yeniden hatırlanacak.
İyi ki varsın, sanatla geçen her kelimesi bizde yankı bulan Müzehhibe Zeynep Seyhun.
Ayrıca ilginizi çekebilir:
