Türkiye ekonomisinin çalkantılı sularında yol almaya çalışan özel sektör, yalnızca dışsal şoklardan değil, içsel sorunlardan da giderek daha fazla yara alıyor. TÜSİAD Yüksek İstişare Konseyi Başkanı Ömer Aras’ın geçtiğimiz günlerde yaptığı açıklama, bu sorunun derinliğini bir kez daha gözler önüne serdi: Türkiye’nin en büyük 500 sanayi şirketinden 152’si 2024 yılında zarar açıkladı. Bu sayı bir önceki yıl 96’ydı. Artışın boyutu, basit bir bilanço açığının ötesinde, sistemsel bir alarm sinyali. Aras’ın dikkat çektiği bir diğer önemli nokta, kamu ve özel sektör arasında artık kaynak verimliliği açısından ciddi bir fark kalmadığıdır. Her iki alanda da kaynaklar yeterince etkin kullanılmamakta; daha da çarpıcı olan ise, zarar etmeye devam eden “zombi şirketlerin” ekonomideki kaynak israfının başlıca nedenlerinden biri haline gelmesi.
Zombi şirketler; batık olmasına rağmen çeşitli finansal desteklerle ayakta tutulan, üretkenlikten uzak, yatırım ve istihdam yaratmayan yapılardır. Bu şirketlerin varlığı, yalnızca verimliliği düşürmekle kalmaz; aynı zamanda yeni yatırımların önünü keser, sermaye dağılımını bozar ve girişimciliği bastırır. Dolayısıyla zombi şirketlerin artışı, ekonomik büyümenin sadece nicel değil, niteliksel kalitesini de sorgulatıyor. Ancak bu tabloyu yalnızca sonuçlardan ibaret görmek yanıltıcı olur. Çünkü fiyatlar artıyor, enflasyon yükseliyor, finansman maliyetleri tırmanıyor. Peki bu artışların kaynağı ne? Girdi fiyatlarını belirleyen, üretim maliyetlerine yön veren aktörlerin önemli bir kısmı TÜSİAD üyelerinin oluşturduğu büyük şirketler. Faiz oranlarını etkileyen finansal kurumlar da yine aynı çevre içinde konumlanıyor. Hatta sıkı para politikası ve faiz artışı önerileri dahi doğrudan bu kesimlerden geliyor. Yani bir yanda fiyatları ve faizleri belirleyen, diğer yanda bunlardan şikâyet eden aynı ekonomik yapı karşımızda duruyor. Bu durum, Türkiye’de sermaye çevrelerinin hem düzen kurucu hem de düzen şikâyetçisi olma ikilemini açıkça ortaya koyuyor.
Yine de, TÜSİAD gibi kurumların bu sorunları kamusal düzlemde dile getirmesi önemli bir adım. Ancak bu eleştirilerin etkili olabilmesi için yalnızca başkalarını değil, sistemin bütününü —ve bu sistemin içinde kendi konumlarını da— kapsayan bütüncül bir sorgulama gerekli.
Finans Bilmemek ve Bilene Saygı Duymamak
Ekonomik sistemler yalnızca sayısal göstergelerle değil, bilgi altyapısının kalitesiyle yönetilir. Ancak Türkiye gibi gelişmekte olan ülkelerde sıkça karşılaşılan bir sorun, finansal konuların ya yüzeysel biçimde ele alınması ya da konunun uzmanlarına yeterince değer verilmemesidir. Bu nedenle, birçok yapısal sorunun temelinde “finansı yeterince bilmemek ve bilene saygı duymamak” sorunu yer alıyor. Finans, yalnızca rakamları yorumlama değil; aynı zamanda risk analizi, kaynak tahsisi, sermaye maliyeti, faiz-enflasyon ilişkisinin yönetimi gibi çok boyutlu analiz becerilerini içerir. Örneğin yüksek enflasyon dönemlerinde finansman maliyetlerinin neden arttığını, bunun reel sektör üzerindeki etkilerini ve bu maliyetleri kimlerin nasıl fiyatladığını anlayabilmek, sadece ekonomistlerin değil, politika yapıcıların da bilgiye dayalı karar verme becerilerini zorunlu kılar.
Ne yazık ki, finans okuryazarlığının kurumsal düzeyde gelişmemiş olması, hem şirketler bazında yanlış kaynak kullanımlarına hem de kamuoyunda ekonomi politikalarına dair hatalı yargılara yol açmaktadır. Daha da önemlisi, uzmanlığa duyulan güvenin düşük olması, bilimsel temelli reformların ertelenmesine ve kısa vadeli söylemlerin uzun vadeli kalkınma hedeflerinin önüne geçmesine neden oluyor. Finansal bilgiye dayalı karar alma süreçlerinin teşvik edilmesi, sadece büyük ölçekli şirketler için değil; KOBİ’lerden yerel yönetimlere kadar tüm kurumlar için sürdürülebilir kalkınmanın temel taşıdır. Aynı şekilde, iş dünyasında ve medya ortamında finansal konulara ilişkin tartışma kültürünün derinleştirilmesi, daha sağlıklı bir ekonomik kamuoyunun oluşmasını sağlar.
Sonuç olarak, ekonomik performans yalnızca yapısal reformlara değil, bu reformları anlayacak, yorumlayacak ve yönetecek bir zihniyet dönüşümüne bağlı. Bu dönüşüm, bileni susturmak değil, bileni konuşmaya teşvik etmekle; bilmeyeni eleştirmek değil, bilgi donanımıyla güçlendirmekle mümkün olacaktır. Aksi halde her yıl artan zombi şirket sayısı, yalnızca bilançoları değil; ekonomik dinamizmi, toplumsal refahı ve gelecek nesillerin kaynaklarını da içten içe kemirmeye devam edecektir. Bilgiye, uzmanlığa ve veriye dayalı düşünme biçimi olmadan yapılan her ekonomik analiz, sadece bir izlenimden ibaret kalır. Türkiye’nin geleceği ise, izlenimlerle değil, bilimle şekillenecek, yol alacaktır.
Ayrıca ilginizi çekebilir:
The Economist’in İşaret Ettiği Yeni Finansal Düzen
Büyük Düzleşme: Şirketler Neden Orta Kademeyi Azaltıyor?
